کتاب، نسخه‌ای بدون عوارض: روایت کتاب‌درمانی در کتابداری امروز

مقدمه

کتاب‌درمانی، به‌عنوان استفادهٔ هدفمند از مواد خواندنی برای حمایت از سلامت روان و رشد فردی، امروز به یکی از خدمات شناخته‌شدهٔ کتابخانه‌های عمومی، دانشگاهی و بیمارستانی در سراسر جهان تبدیل شده است. آنچه این حوزه را از یک توصیهٔ خوش‌نیتانه به یک خدمت حرفه‌ای کتابخانه‌ای متمایز می‌کند، پیوند تاریخی آن با کتابداری و شکل‌گیری مجموعه‌ای از شیوه‌های عملی، اخلاقی و مبتنی بر شواهد است که کتابدار را در نقش تسهیل‌گر — و نه درمانگر — تثبیت می‌کند. این یادداشت، سابقهٔ تاریخی این پیوند، مرزهای نقش کتابدار و نمونه‌های عملی اجرای آن در کتابخانه‌های امروز را با استناد به منابع معتبر بررسی می‌کند.

تاریخچه: از پیشگامان تا نهادینه‌سازی

ریشه‌های کتاب‌درمانی کتابخانه‌ای را می‌توان بسیار پیش‌تر از دههٔ ۱۹۶۰ ردیابی کرد. سیدی پترسون دیلینی (Sadie Peterson Delaney, ۱۸۸۹–۱۹۵۸)، کتابدار ارشد کتابخانهٔ بیمارستان ادارهٔ کهنه‌سربازان در توسکی‌گی، آلاباما، از ۱۹۲۴ تا ۱۹۵۸ پیشگام استفاده از کتاب‌درمانی بود. او کتابخانه را «آزمایشگاه و کارگاهی برای بهبود و رشد تمامیت فرد» می‌دانست و با همکاری پزشکان، نیازهای فردی بیماران را شناسایی می‌کرد. دیلینی در سال ۱۹۳۳ یک واحد کتاب‌درمانی در بیمارستان ایجاد کرد. با این حال، در همان دوره، فقدان شواهد علمی باعث تردید برخی منتقدان نسبت به اعتبار کتاب‌درمانی شده بود و آن را «روشی ضربه‌و‌تصادفی از منظر علمی» می‌دانستند.

موج تازهٔ علاقه در اواخر دههٔ ۱۹۶۰ شکل گرفت و نقش کتابداران در آن تعیین‌کننده بود. مونا گوئینگ (Mona Going) از چهره‌های مؤثر در برانگیختن این علاقه بود. در همین دوره، آرلین مک‌کارتی هاینز (Arleen McCarty Hynes, ۱۹۱۶–۲۰۰۶) به یکی از مهم‌ترین پیشگامان کتاب‌درمانی کتابخانه‌ای تبدیل شد. هاینز که کتابدار بیمار در بیمارستان سنت الیزابتز (تنها بیمارستان روانی فدرال آمریکا) بود، از ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۱ کتابخانه‌ای مغفول با ۱۰٬۰۰۰ کتاب فهرست‌نشده را به «پناهگاهی درمانی» تبدیل کرد، میزگرد کتاب‌درمانی را بنیان گذاشت و در سال ۱۹۷۴ نخستین برنامهٔ آموزش فدرال کتاب‌درمانی را تأسیس کرد. او چندین مقاله در باب ارزش کتاب‌درمانی منتشر کرد و بر آموزش رسمی برای دست‌اندرکاران تأکید داشت. کتاب او با عنوان Bibliotherapy — The Interactive Process: A Handbook (۱۹۸۶، با همکاری دخترش مری هاینز-بری) پس از نزدیک به چهار دهه همچنان به‌عنوان یکی از متون بنیادین حرفه‌ای در چاپ است. هاینز همچنین در شکل‌گیری نهادهای صدور گواهی کتاب‌درمانی نقش کلیدی داشت و زمینهٔ حرفه‌ای‌شدن این حوزه را فراهم کرد.

در دههٔ ۱۹۶۰، هم‌زمان با گسترش علوم رفتاری، کتاب‌درمانی از محیط‌های صرفاً بالینی فراتر رفت و به‌عنوان یک خدمت کتابخانه‌ای مطرح شد. مجلهٔ Library Trends در سال ۱۹۶۲ ویژه‌نامه‌ای را به آن اختصاص داد و انجمن کتابخانه‌های آمریکا (ALA) در سال ۱۹۶۶ تعریف رسمی کتاب‌درمانی را پذیرفت. بنابراین، میراث آن دوره را باید فرآیند حرفه‌ای‌شدن کتاب‌درمانی در کتابداری دانست.

نقش کتابدار: تسهیل‌گر، نه درمانگر

مرزبندی نقش کتابدار از نقش درمانگر بالینی، اصلی‌ترین ملاحظهٔ اخلاقی و حرفه‌ای در کتاب‌درمانی کتابخانه‌ای است. کتابدار در این چارچوب نقشی تسهیل‌کننده دارد: او با شناسایی نیاز اطلاعاتی و عاطفی مراجع، گزینش و انطباق منابع با ویژگی‌های فردی، و فراهم‌آوری دسترسی به مواد خواندنی مناسب، فرد را در مسیر دریافت بینش و آرامش یاری می‌کند. در ادبیات حرفه‌ای، از این رویکرد با عنوان «کتاب‌درمانی رشدی» (developmental bibliotherapy) یاد می‌شود که به‌طور خاص با کار کتابداران تناسب دارد. کتابدار در این نقش، حامی سلامت روان غیربالینی است: او مواد خواندنی را گردآوری می‌کند، دسترسی به اطلاعات تأملی را تسهیل می‌کند و محیطی امن برای بهزیستی روانی می‌سازد، بدون آنکه از مرزهای صلاحیت غیربالینی خود فراتر رود. یک کتابدار پزشکی یا بالینی زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که در تیمی شامل پزشک یا روان‌پزشک مشارکت کند؛ اما کتابداران عمومی نیز می‌توانند با رویکرد رشدی به رشد شخصی و سلامت روان کاربران کمک کنند.

شیوه‌های اجرایی و نمونه‌های عملی امروز

راهنمای The Librarian’s Guide to Bibliotherapy (انتشارات ALA، ۲۰۲۴) چارچوب عملیاتی روشنی ارائه می‌دهد: کتاب‌درمانی لزوماً نیازمند بودجه یا مجوز بالینی نیست و می‌تواند به‌صورت منفعل (نمایش کتاب، فهرست‌های خواندنی) یا فعال (گروه‌های بحث، کارگاه‌ها) اجرا شود. اجرای موفق مستلزم تعیین مخاطب هدف، گزینش مواد با توجه به تنوع دیدگاه‌ها، تعیین قواعد بحث و رازداری، و ارزیابی با ابزارهای بازخورد است.

نمونهٔ اول: پروژهٔ «کتابخانهٔ احساسات» در کرانی، اسلوونی (۲۰۲۴). کتابخانهٔ شهری کرانی، به‌عنوان کتابخانهٔ منطقه‌ای مرکزی، در چارچوب پروژهٔ بین‌المللی «کتابخانه‌های احساسات» هشت جلسهٔ کتاب‌درمانی و کمپین خواندن «با احساس بخوان» را اجرا کرد. تمرکز پروژه بر نقش احساسات در خواندن و تأثیر آن بر فرد بود. نتایج نشان داد که هم مجموعهٔ فیزیکی کتاب‌های مرتبط با احساسات و هم جلسات گروهی پیرامون آن‌ها با استقبال بسیار خوب کاربران روبه‌رو شد و «کتابخانه‌های احساسات» را به‌عنوان شیوه‌ای تازه و نوآورانه برای ترویج خواندن در کتابخانه‌های عمومی معرفی کرد.

نمونهٔ دوم: برنامهٔ «بهزیستی از طریق خواندن» در بیرمنگام، انگلستان (۲۰۲۴). این طرح حاصل همکاری میان یک کتابخانهٔ عمومی و یک کتابخانهٔ سلامت در بنیاد تراست سلامت روان NHS بیرمنگام بود. مجریان ۱۵ جلسهٔ ماهانه در کتابخانهٔ بیرمنگام برگزار کردند که با استفاده از ابزار شبکهٔ اجتماعی Meetup فراتر از کاربران معمول کتابخانه تبلیغ شد و افرادی که خودآگاهانه در جست‌وجوی بهزیستی بودند جذب شدند. یک کتابدار سلامت داستان‌های کوتاه و اشعار با مضمون بهزیستی را انتخاب و جلسات خواندن با صدای بلند را تسهیل می‌کرد و کتابخانهٔ عمومی فضا و کارکنان پشتیبان را فراهم می‌آورد. در مجموع ۱۳۱ نفر در ۱۵ جلسه شرکت کردند و ۹۱٪ پاسخ‌دهندگان گزارش دادند که جلسات به آن‌ها کمک کرده است با هر پنج مؤلفهٔ «پنج راه بهزیستی» (Five Ways to Wellbeing) درگیر شوند؛ مؤلفه‌های «ارتباط»، «توجه» و «یادگیری» بیشترین تأثیر را داشتند. این پروژه الگویی از همکاری اثربخش میان بخش سلامت و کتابخانهٔ عمومی و همچنین روشی نو برای ارزیابی تأثیر کتاب‌درمانی بر بهزیستی ارائه داد.

نمونهٔ سوم: برنامهٔ «قلبِ خواندن شاد» در کتابخانهٔ عمومی هانگژو، چین (از ۲۰۲۳). این برنامهٔ کتاب‌درمانی بر پنج حوزهٔ کلیدی متمرکز است: التیام عاطفی، ترمیم روابط، تجربهٔ غرقگی، جست‌وجوی معنا و تاب‌آوری‌سازی. رویکرد شاخص آن ترکیب فعالیت‌های غوطه‌ورسازانه با تسهیل‌گری هدایت‌شده توسط «مربیان شادی» آموزش‌دیده است. در یکی از جلسات که برای افراد دارای معلولیت برگزار شد، مربیان با «کارت‌های ذهن» تعاملی به شرکت‌کنندگان کمک کردند احساسات خود را در فضایی آرام و بازی‌گونه کاوش کنند. یکی از خوانندگان نوشت: «کارت‌ها آنچه را که نمی‌توانستم به کلمات بیاورم، گفتند و از خواندن، نیرویی ویژه گرفتم.» این برنامه از سوی انجمن کتابخانه‌های چین به‌عنوان الگویی برای ترویج خواندن شناخته شده است.

نمونهٔ چهارم: «گوشهٔ کتاب‌درمانی» دانشگاه کشاورزی فیصل‌آباد، پاکستان. این طرح با بودجهٔ صفر و با تجمیع چهار منبع موجود — فضای کتابخانه، کتاب‌های منتخب، کارکنان کتابخانه و روان‌شناسان داوطلب — راه‌اندازی شد. کتابداران منابع مرتبط را بر اساس مضامینی مانند اضطراب امتحان، دلتنگی، اعتمادبه‌نفس و مدیریت استرس نمایه‌سازی کردند تا دانشجویان سریع‌تر به بخش‌های مفید کتاب دسترسی پیدا کنند. در مدت کوتاهی ۷۶ دانشجو خدمات مشاوره و کتاب‌درمانی رایگان دریافت کردند و گزارش‌ها از کاهش اضطراب و بهبود تمرکز حکایت داشت. این الگو نشان می‌دهد که کتابداران می‌توانند با همکاری بین‌بخشی و بدون ادعای درمانگری، کتابخانه را به فضایی امن برای حمایت عاطفی تبدیل کنند.

جمع‌بندی

کتاب‌درمانی کتابخانه‌ای امروز، میراث پیشگامانی چون سیدی پترسون دیلینی و آرلین مک‌کارتی هاینز و فرآیند نهادینه‌سازی دههٔ ۱۹۶۰ است که از یک ایدهٔ میان‌رشته‌ای به مجموعه‌ای از شیوه‌های عملی، کم‌هزینه و مبتنی بر شواهد تحول یافته است. کتابدار در این چارچوب نه درمانگر، بلکه متخصص گزینش منابع، تسهیل‌گر گفت‌وگو و پیونددهندهٔ کاربر با کتاب‌هایی است که می‌توانند به فهم و التیام کمک کنند. نمونه‌های عملی از اسلوونی و انگلستان تا چین و پاکستان نشان می‌دهند که این مدل، با وجود تفاوت‌های فرهنگی و منابع، قابل اجرا و اثربخش است — به شرط پایبندی به مرزهای اخلاقی، آموزش مستمر، همکاری با متخصصان سلامت روان و ارزیابی نظام‌مند.

منابع

1. American Library Association. (2023, November 7). Bibliotherapy-informed practices, programs, and events [Press release].
2. McCallum, C. (2026). The librarian’s guide to bibliotherapy [Review of the book The librarian’s guide to bibliotherapy, by J. H. Ward & N. A. Allred]. Technical Services Quarterly, 43(1), 110–111.
3. Farooq, M. U. (2026, October 20). When books become a bridge: The UAF Bibliotherapy Corner. International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA).
4. Štefe, M., & Pečjak, D. (2024). Implementacija projekta Knjižnice čustev v Mestni knjižnici Kranj – izkušnje in izzivi [Implementation of the Libraries of Emotions project in the Kranj City Library – experiences and challenges]. Organizacija Znanja, 29(1–2), 1–18. https://doi.org/10.3359/oz2429003
5. Phul, A., Gorring, H., & Stokes, D. (2024). “Wellbeing Through Reading”: The impact of a public library and healthcare library partnership initiative in England. Evidence Based Library and Information Practice, 19(2).
6. Hangzhou Public Library. (2026, May 25). HZ Library Club offers more than just books — It makes them feel seen.
7. Fanner, D. (2008). Bibliotherapy for mental health service users Part 1: A systematic review. Health Information & Libraries Journal. .

8. Garuda. (n.d.). The role of librarians as non-clinical mental health supporters through developmental bibliotherapy.
۱۰. زارع فراشبندی، ف.، و سلیمی، س. (۱۳۹۳). کتاب‌درمانی: کاربردها، راهکارها، نقش‌ها. مدیریت اطلاعات سلامت، ۱۱(۱)، ۱۳۴–۱۴۳.